Türk Kripto Varlık Düzenlemesi ve Uygulaması: Ölçülülük ve Rekabet Açısından Bir Değerlendirme

Bu değerlendirme, 2021'den bu yana kripto varlık piyasalarında trade ve hazine masalarında edinilen deneyim ile hukuki bir perspektifin birleşimine dayanmaktadır.

Çalışmanın temel tezi şudur: Türk kripto varlık düzenlemesinin sorunu sıkılığı değil, riski yanlış kriterlere bağlamasıdır. Zaman bazlı kısıtlamalar, parite sınırlamaları ve bankacılık erişimindeki engeller, kara para aklamanın önlenmesi amacına orantısız katkı sağlarken meşru piyasa faaliyetini kısıtlamakta ve yerli platformların uluslararası rekabet gücünü zayıflatmaktadır.

I. Mevcut Düzenleyici Çerçeve

Haziran 2025'te yürürlüğe giren MASAK tebliği uyarınca platformlar, çekim işlemlerini varlığın alım, takas veya yatırma işleminden en az 48 saat sonra gerçekleştirebilmekte; ilk çekimlerde bu süre 72 saat olarak uygulanmaktadır. Tebliğ ayrıca stablecoin çekimlerine günlük 3 bin, aylık 50 bin dolar limit getirmiş ve her transferde en az 20 karakterlik işlem açıklaması zorunluluğu öngörmüştür.

Düzenlemenin hedefi yerindedir; ancak doğru bir hedef, ona ulaşmak için seçilen her yöntemi haklı kılmaz. Tartışılması gereken amaç değil, amaca giden yoldur.

II. Zaman Bazlı Kısıtlamanın Ölçülülük Sorunu

Bekleme süresi, işlemin risk profilini dikkate almaksızın tüm kullanıcılara eşit biçimde uygulanmaktadır. Bu durum, ölçülülük ilkesinin elverişlilik ve gereklilik unsurları bakımından sorun yaratmaktadır.

Elverişlilik bakımından: Bekleme süresinin koruyucu işlev görebilmesi, bu süre içinde müdahale imkânının bulunmasına bağlıdır. Literatürde haklı olarak belirtildiği üzere, Türkiye'de bir dolandırıcılık olayının 48 saat içinde tespit edilip kolluk ve savcılık aşamasına ulaşması fiilen mümkün değildir.

Gereklilik bakımından: Daha makul ve etkili bir yöntem, kısa bir süre de olsa uygulamada yer almıştır. Kuralın yürürlüğe girdiği dönemde, kullanıcıların kendi T.C. kimlik numaralarıyla eşleşen cüzdanlara yaptığı transferler, Seyahat Kuralı ile uyumlu oldukları gerekçesiyle bekleme süresinden muaf tutulmuştur. Ancak bu muafiyet de kaldırılmış; 9 Ocak itibarıyla aynı kimlikle doğrulanmış hesaplar arasındaki transferler de 48 saatlik bekleme süresine tabi hale gelmiştir.

Bu gelişme, düzenlemenin risk bazlı mantıktan uzaklaştığını göstermektedir. Gönderici ile alıcının aynı kişi olduğu ve bu kimliğin her iki uçta doğrulandığı bir transferde kara para aklama riski asgari düzeydedir. Böyle bir işlemin dahi bekletilmesi, kısıtlamanın koruduğu hukuki yararla ilişkisini koparmakta ve ölçülülük sorununu derinleştirmektedir.

Ayrıca tebliğin, piyasa yapıcılığı veya arbitraj amaçlı transferlerde yönetim kurulu onayıyla limit ve saat kurallarının uygulanmayabileceğini öngörmesi, kuralın piyasa işleyişiyle bağdaşmadığının bir diğer göstergesidir.

III. Piyasa Yapısına ve Bankacılık Hizmetlerine İlişkin Kısıtlamalar

Parite sınırlaması: SPK düzenlemelerine uyum kapsamında yerli platformlar dolar bazlı işlem çiftlerini kaldırmıştır. Küresel referans biriminin USDT olduğu bir piyasada bu durum, her işleme kur riskini ekleyerek fiyat oluşumunu zorlaştırmaktadır. Platformlarda kaldıraçlı işlemin yasak olması ise türev araçlarla yerel riskten korunmayı da imkânsız kılmaktadır. Riskten korunma maliyeti yükselen piyasa yapıcı, bu maliyeti alış ve satış fiyatları arasındaki farkı açarak telafi etmektedir. Sonuçta düzenlemenin kurumsal düzeyde yarattığı yük, daha geniş spread ve daha sığ emir defterleri biçiminde bireysel yatırımcıya aktarılmaktadır.

Bankacılık erişimi: Parite sınırlaması, tüm likiditeyi TL üzerinden akmaya ve dolayısıyla bankacılık sistemine bağımlı olmaya zorlamaktadır. Ne var ki OTC masaları ve piyasa yapıcılar; hesap açılışı, işlem bazlı sorgulamalar, gün içi yüksek hacimli işlemler ve yurt dışı para transferleri gibi konularda ciddi engellerle karşılaşmaktadır. Uygulamada gözlemlendiği üzere tek bir banka sorgulaması, gün içi riskten korunma stratejisini işlemez hale getirebilmektedir. Böylece düzenlemeler kâğıt üzerinde birbiriyle çelişmemekle birlikte uygulamada birbirini kilitlemektedir. Benzer bir sorunun Hong Kong'da yaşanması ve merkez bankası HKMA'nın büyük bankaları kripto borsalarını müşteri olarak kabul etmeye çağırması, düzenleyici koordinasyonun belirleyiciliğini göstermektedir.

Türkiye, işlem hacmi bakımından dünyanın en büyük kripto varlık piyasaları arasında yer almasına karşın, küresel likiditenin önemli bir kısmını sağlayan uluslararası OTC masaları ve piyasa yapıcıların büyük çoğunluğu Türkiye'de doğrudan TL veya USD bazlı ödeme altyapısına sahip değildir; sahip olanlar ise oldukça sınırlı hizmet sunmaktadır. Bu durum, yerel piyasanın derinliğini küresel likidite havuzundan kopuk hale getirmektedir.

IV. Karşılaştırmalı Değerlendirme

Avrupa Birliği genel bir bekleme süresi öngörmemekte, bunun yerine sahiplik doğrulamasını esas almaktadır. Kendi kendine saklanan cüzdanlarla 1.000 euroyu aşan transferlerde hizmet sağlayıcı, müşterinin adresi kontrol ettiğini kriptografik imza veya eşdeğer yöntemlerle doğrulamakla yükümlüdür.

Hong Kong adres odaklı bir model benimsemiştir: çekimler yalnızca beyaz listedeki adreslere yapılabilmekte; buna çoklu doğrulama, görevler ayrılığı ve çevrim dışı imza cihazları eşlik etmektedir.

Güney Kore ise bekleme süresi uygulamakla birlikte, bu süreyi yalnızca fiat girişini takip eden çekimlere bağlamakta ve hesap askıya alma ile mağdura iade mekanizmalarıyla birlikte işletmektedir. Kore örneği, bekleme süresinin ancak hedefli ve bir müdahale mekanizmasıyla bütünleşik olduğunda işlev gördüğünü göstermektedir.

V. Düzenleyici Öneriler

1. Zorunlu beyaz liste: Platform dışı çekimlerin yalnızca önceden kaydedilmiş adreslere yapılabilmesi.
2. Kademeli adres doğrulaması: Yeni adres eklemede biyometrik onay ve imzayla sahiplik ispatı; kimlik eşleşmeli transferlerde kaldırılan muafiyetin, Seyahat Kuralı verisine dayalı olarak yeniden tesis edilmesi.
3. Adrese bağlı soğuma süresi: Bekleme süresinin yalnızca yeni eklenen adrese ilk transferde uygulanması.
4. Hedefli ve bütünleşik model: Sürenin TL girişini takiben yeni adrese yapılan çekim gibi yüksek riskli senaryolarla sınırlandırılması ve MASAK'a tanınması planlanan hesap dondurma yetkisiyle birlikte işletilmesi.
5. Kurumsal parite esnekliği: SPK lisanslı piyasa yapıcı ve OTC masaları için dolar bazlı parite ve kontrollü riskten korunma araçlarına izin verilmesi.
6. Kurumlar arası koordinasyon: SPK, MASAK ve BDDK tarafından kurumsal oyuncuların bankacılık erişimine ilişkin ortak bir uyum standardı oluşturulması ve bu hizmetlere erişimin kolaylaştırılması.

VI. Sonuç: Fon Krizi Işığında Düzenleyici Yoğunluk ve Etkinlik

Gündemdeki yatırım fonu krizi, yukarıdaki tezin kripto piyasası dışından gelen güçlü bir teyididir. Yatırım fonları; içtüzük onayı, izahname, saklama, değerleme ve sürekli raporlama yükümlülükleriyle Türk hukukunun en yoğun düzenlenmiş finansal ürünleri arasındadır. Buna karşın SPK, 17 Eylül 2026'da yüz binlerce yatırımcıyı etkileyen fonları alım satıma kapatarak tasfiye kararı almak zorunda kalmıştır; üstelik SPK'nın kendi açıklamasına göre olağan dışı fiyat hareketleri aylar öncesinden gözlenmiştir. Sorun kural eksikliği değil, sinyal ile müdahale arasındaki zaman farkıdır. Bu tablo, düzenleyici yoğunluğun koruma düzeyiyle özdeş olmadığını göstermektedir.

Tüm kullanıcılara aynı kısıtlamayı uygulayan, likiditeyi yerel piyasadan uzaklaştıran ve kurumsal faaliyeti işlemez hale getiren aşırı katı bir regülasyon, ilk bakışta güven verici görünse de meşru faaliyeti cezalandırırken asıl riski yakalayamayabilir. Etkin bir kripto varlık düzenlemesi, kural sayısını artırmaktan çok riski kimlik, adres ve davranış temelinde tespit eden ve zamanında müdahale edebilen bir denetim mimarisini gerektirmektedir. Sıkılık bir araçtır; amaç değildir.